منشور پروژه

به نام خداوند جان‌آفرین


منشور پروژه‌ راه‌اندازی کسب و کارهای نوپا
 (استارت‌آپ‌ها)
 در بخش کشاورزی

ویراست سوم

آبان 1397

1)  بخش کشاورزی ایران با چالش‌هایی همچون فرایند زمانبر و ناکارآمد زنجیره‌های تامین محصولات کشاورزی، پائین بودن بهره‌وری، و سطح پائین دانش و فناوری روبروست که به تدریج و در گذر زمان و به دلایل گوناگونی از جمله فقدان راهبردهای درازمدت، مقاومت در مقابل فناوری‌های نو، عدم تزریق ایده‌های نو به بخش و ... پیچیده شده‌است. پاره‌ای از مشکلات حاد کشاورزی کشور از طریق تقویت زیست‌بوم نوآوری و بویژه زیست‌بوم کسب  وکارهای نوپا (استارت‌آپ‌ها) حل شدنی است؛ اما پاگرفتن یک زیست‌بوم نوپایگانی فرایندی پیچیده و درازمدت بوده و دست کم سه تا هفت سال زمان می‌برد. وضعیت زیست‌بوم نوآوری در کشور ما در مجموع نامناسب ولی در حال رشد است؛ به طوری که رتبه‌ی نوآوری ایران در میان کشورهای جهان فقط در سال 2017 ده پله رشد داشته‌است. زیست‌بوم نوآوری کشاورزی کشور نیز به کندی در حال رشد است.

2)   برپایه‌ی تجربیات جهانی، دولت به عنوان  آگاهی دهنده و توانمندساز، تنظیم کننده‌ و تسهیل‌گر مقررات در کاهش دیوانسالاری اداری، هدایت و رهبری موجودیت‌های تشکیل دهنده‌ی زیست‌بوم نوآوری کشور، ترویج استفاده از فناوری‌های نو در بخش کشاورزی، و  دسترس‌پذیر ساختن فناوری‌های دیجیتالی ارزان قیمت برای کشاورزان و خانواده‌های آنها، بر شکل‌گیری زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی می‌تواند موثر باشد.

3)  هرچند زیست‌بوم فعلی نوآوری کشور بویژه در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) رشد زیادی داشته‌؛ در بخش کشاورزی کارها به صورت پراکنده و بدون تمرکز صورت گرفته‌است. به طوری که از میان 149 مرکز رشد فعال در کشور که 65 مرکز دارای گرایشات بیشتری به بخش کشاورزی هستند؛ اغلب غیرفعال یا نیمه فعال‌اند. از سوی دیگر معاونت توسعه‌ی روستایی و مناطق محروم کشور قصد دارد زمینه‌هایی را فراهم کند تا طبق برنامه‌ی ششم توسعه 25 هزار روستا از طریق کسب و کارهای نوپا ظرفیت صادرات پیدا کنند. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز با  کمک به بخش خصوصی برای راه‌اندازی ده‌ها شتاب‌دهنده و مرکز نوآوری سهم خوبی در این توسعه داشته‌است.

4)  تحلیل SWOT نشان می‌دهد که در مجموع شرایط مساعدی برای تقویت زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی پدید آمده‌است. در میان نقاط قوت و فرصت‌ها می‌توان به جایگاه سازمانی پروژه، امکانات و تجهیزات مناسب وزارت جهاد کشاورزی در سراسر کشور، مراکز آموزشی و تحقیقاتی فعال در سراسر کشور، اعضای هیات علمی متخصص در کشاورزی، داشتن تفاهم‌نامه‌های همکاری با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور، پتانسیل‌های خوب موجود در مراکز دانشگاهی کشاورزی کشور و همچنین شکل‌گیری بخش خصوصی جوان وفعال در حوزه‌ی شتابدهنده‌ها و سرمایه‌های خطرپذیر اشاره کرد. در عین حال نقاط ضعف و تهدیدهایی هم در مقابل این پروژه قرار دارد که مهمترین آنها عبارتند از همزمانی آغاز پروزه با بحران‌های اقتصادی، دیوانسالاری اداری سنگین در واحدهای اداری وزارت، ناآگاهی پرسنل و مدیران وزارت از فضای نوآوری در کشاورزی، کندی فرایندها در بخش دولتی و کمبود نوآوری ، نبودن پول هوشمند در بخش دولتی، عدم اعتماد بخش خصوصی و دولتی به یکدیگر، سطح آگاهی و سواد پائین کشاورزان، اعتیادِ بخش تجاری کشاورزی به یارانه‌های دولتی، بحران‌های زیست محیطی شدید، شکست بسیاری از پارک‌های علم و فناوری و مراکز رشد  بخش کشاورزی، و انحصار بخش‌هایی از کشاورزی خاصه توزیع محصولات در نهادهای سنتی ناکارآمد و سنگین.

5)   به لحاظ قانونی چند سالیست که مجموعه‌ی نظام جمهوری اسلامی ایران به اهمیت دانش بنیان بودن امور و بکارگیری اندیشه‌های نو واقف شده‌است. بر پایه‌ی تاکید بندهای یک و دو سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی به توسعه‌ی کارآفرینی و اقتصاد دانش‌بنیان و نوآوری این موضوع در  بخشنامه‌ی بودجه‌ی سال 1398 نیز با اولویت ابلاغ شده‌است. همچنین بند ت ماده‌ی دو قانون برنامه‌ی پنجساله‌ی ششم «موضوعات خاص کلان فرابخشی در مورد بهبود محیط کسب و کار،  اشتغال، فضای مجازی... و رفع تبعیض» را از جمله مسائل محوری برنامه خوانده‌است. همینطور در بند ج از ماده‌ی چهار همان برنامه «حمایت حقوقی، مالی و نهادی لازم برای توسعه دانش و پیشرفت فناورانه و نوآورانه در جهت تجاری سازی ایده و دانش در تولید محصولات و خدمات با ارزش افزوده مثبت در چارچوب بند 80 سیاست‌های کلی برنامه‌ی ششم» را واجب دانسته‌است. بند ز از همان ماده نیز دولت را مکلف به اعمال سیاست‌های اشتغال‌زایی، مهارت‌افزایی، و ارتقای دانش حرفه‌ای و حمایت از مشاغل کوچک  خانگی و دانش بنیان » نموده‌است.

o    راهنمای اجرایی بند الف ماده‌ی پنج قانون برنامه‌ی ششم توسعه که توسط سازمان ملی بهره‌وری ایران تدوین شده، در فرازهای گوناگونی بر اهمیت تقویت کسب و کارهای دانش بنیان و نوآور و توسعه‌ی فضای نوآوری در کشور تاکید می‌کند که از جمله‌ی مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

§         مسئولیت تحقق اهداف بهره‌وری بخش کشاورزی بر عهده‌ی وزارت جهاد کشاورزی است (ص32)؛

§    در پیوست چهار راهنمای مورد اشاره (ص59) به الگوبرداری از واحدهای پیشرو اشاره می‌شود که در حوزه‌ی کسب و کارهای نوپا به میزان زیادی انجام می‌شود و نیز در مورد واحدهای اقتصادی غیردولتی اقدام به استانداردسازی، اعطای کمک‌های فنی ـ مشاوره‌ای و اعتباری، در اختیار قرار دادن اطلاعات شفاف ، آشنا نمودن واحدهای اقتصادی با تحولات آتی و به طور کلی تسهیل‌گری و توانمندسازی مورد تاکید قرارگرفته‌است. خلاصه اینکه بخش مهمی از هدف‌های بهره‌وری در بخش کشاورزی از طریق توسعه‌ی فعالیت‌های کسب و کارهای نوپا و تقویت زیست بوم نوآوری در بخش کشاورزی دست‌یافتی است.

o    همانگونه که بند دو (ص2) بخشنامه‌ی بودجه سال 1398 تاکید می‌کند «دستیابی به هدف‌های کلان بخشنامه در گروی بهبود ثبات اقتصاد کلان و فضای کسب و کار است». در بخش توسعه‌ی اشتغال نیز تمرکز بر فعالیت‌های دانش‌بنیان و فعالیت‌های تولیدی اشتغال‌زا مانند گردشگری مورد تاکید قرار گرفته‌است. گفتنی است که گردشگری کشاورزی امری مغفول در کسب و کارهای مرتبط با بخش کشاورزی بوده‌است که با حضور فعال کسب و کارهای نوپا ظرفیت توسعه‌ی ییش از این را داراست. بخش دیگری از بخشنامه به توسعه سامانه‌های اطلاعاتی می‌پردازد که می‌تواند ظرفیت اجرایی خوبی را برای پیاده‌سازی ماده‌ی چهار آئین‌نامه‌ی اجرایی قانون تمرکز وظایف و اختیارات مربوط به بخش کشاورزی در وزارت جهاد کشاورزی را فراهم سازد. یادآور می‌گردد که بر پایه‌ی ماده‌ی چهار آئین‌نامه‌ی اجرایی قانون تمرکز «وزارت جهاد کشاوزری موظف است نسبت به برنامه‌ریزی و حمایت سامانه‌های اطلاعاتی غیردولتی مرتبط با تولید، فراوری، و تجارت محصولات کشاورزی موضوع قانون تمرکز حسب ضوابط و مقررات اقدام نموده و به منظور اطلاع‌رسانی، ساماندهی و ایجاد فرصت‌های برابر و دسترسی مناسب به اطلاعات ترتیبی اتخاذ نماید تا اطلاعات مورد نیاز از طریق درگاه (پورتال) مناسب مدیریت و منتشر شود».

6)   چشم‌انداز این پروژه در دوره‌ای ده ساله ایجاد زیست‌بوم پویا و شاداب نوپایگان (استارت‌آپ‌ها) کشاورزی ایران و  ظهور و رشد کسب و کارهای پررونقی در حوزه‌های گوناگون بخش کشاورزی به ویژه بازار محصولات کشاورزی است که با استفاده از فناوری‌های نو موجب رشد بی‌سابقه‌ی بخش کشاورزی و بالا رفتن سطح زندگی کشاورزان کشور شوند.

7)  ماموریت این پروژه ایجاد هماهنگی بین اجزای زیست‌بوم نوآوری و کارآفرینی در بخش کشاورزی برای بروز، تقویت و اجرایی شدن ایده‌های نو در قالب کسب و کارهای نوپای کشاورزی با تمرکز بر زنجیره‌ی تامین محصولات کشاورزی از طریق فراهم‌آوری زمینه‌های قانونی، حقوقی، فرهنگی و تخصصی در حمایت از مشارکت بخش خصوصی کشور است.

8)  تعریف کسب و کار نوپا: برگردان واژه‌ی فرنگی startup است که در بافت‌های اقتصادی ـ  اجتماعی مختلف معانی متفاوتی داشته‌است. منشا این واژه از اقتصاد کشور آمریکا و به طور مشخص «دره‌ی سیلیکون» است که غول‌های اقتصادی و فناوری حوزه‌ی فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) از آنجا ظهور کردند. با مطالعه‌ی تعریف‌های گوناگون تعریف عملیاتی زیر برای بافت ایران مناسب تشخیص داده‌شد:

«کسب و کاری متشکل از ده نفر یا کمتر با گردش مالی کمتر از بنگاه‌های کوچک و متوسط در سال که کمتر از پنج سال از عمر آن گذشته‌باشد با ایده نوآورانه‌ای که در شرایط پرابهام می‌تواند منجر به کسب سود فزاینده‌ای شود».

9)   زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا: کسب و کارهای نوپا در فضای اقتصادی ـ اجتماعی ـ سیاسی و فرهنگی خاصی بروز می‌یابند که به آن زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا گفته می‌شود. در این فضا عناصری همچون ایده‌های نو، سرمایه‌های خطرپذیر، ایده‌پردازان جسور، حامیان فهیم و خطرپذیر، بخش دولتی غیرمداخله‌گر همراه و ... گردهم آمده و با یکدیگر روابطی پویا و سازنده می‌یابند. ساخته شدن چنین زیست‌بومی مستلزم شبکه‌سازیهای بسیار به شیوه‌های حضوری و مجازی است. شاید بتوان گفت که کلید واژه‌ی توسعه‌ی زیست‌بوم پویا در کسب و کارهای نوپا، «انسان‌های جسور» و «شبکه‌سازی» است.

10) مدل پیشنهادی توسعه زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی

پارامترهای مهم تشکیل‌دهنده‌ی زیست بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی را نوآوری، سرمایه‌ی خطرپذیر، محیط توانمندساز، بازار پذیرا و همراه، نظام آموزشی موثر و .. تشکیل می‌دهند. هسته‌ی اصلی این زیست بوم نوآوری و به تبع آن مدل نوآوری است. در سال 2017 سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) به روال هرسال گزارشی از نوآوری در دنیا ارائه کرد که تحت عنوان GII مشهور است. این گزارش به طور ویژه به کشاورزی پرداخته‌است. مدل مورد استفاده در پروژه‌ی راه‌اندازی کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی از مدل جهانی نوآوری در بخش کشاورزی استفاده کرده و آن را بومی سازی کرده است. براساس این مدل نوآوری‌ها در مدرسه (از ابتدایی تا دبیرستان یا هنرستان) و دانشگاه یا نظام آموزش فنی و حرفه ‌ای ایجاد شده و باید به زنجیره‌ی تامین محصولات کشاورزی در بازار برسد. میان بازار و نوآوری شکافی است که در کشورهای درحال توسعه به شدت عمیق است. برای ارتباط بازار با نوآوری سازمان‌های واسطه مثل ترویج وارد کار می‌شوند. شبکه‌ی ترویج اگر بتواند ساز و کار درست خود را انجام دهد می‌تواند این شکاف را پر کند. محیطی که این هرسه قسمت را در بر میگیرد محیطی توانمندساز است که فضای امید و اعتماد، سرمایه‌های لازم، تسهیلات، امکانات، نیروی متخصص و بخش دولتی تسهیل گر را در بر می‌گیرد.

11) برنامه‌ی عملیاتی این پروژه در سه محور کلی آموزش و فرهنگسازی، تسهیل‌گری و رگولاتوری، و پشتیبانی و پایش اجرا می‌شود.

12) محور آموزش و فرهنگسازی

 همه‌ی کسانی که به نحوی درگیر زیست بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی می‌شوند باید توانمندی های لازم برای مشارکت در آن را کسب نمایند. این افراد از بخش‌های دولتی و خصوصی می‌آیند و زمینه‌های مختلفی دارند. در بخش دولتی مدیران و کارکنان هرکدام به طور جداگانه نیازمند آموزش‌های متناسب هستند. بخش دولتی باید برای پذیرش بخش خصوصی، تسهیل‌گری و تنظیم مقررات و کاهش روال‌های دست و پاگیر اداری آمادگی یابد. از سوی دیگر بخش خصوصی باید بینش، دانش و مهارتهای لازم را برای ایده‌پردازی، راه‌اندازی کسب و کار، آشنایی با مقررات و ... کسب کند. . هر بخش نیازمندتدوین برنامه‌ی درسی، تربیت مربی، و تولید محتوای آموزشی است. فرهنگسازی که عموما از طریق رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی صورت می‌پذیرد باید سبب مطالبه گری جامعه از دولت و بخش خصوصی برای راه‌اندازی کسب و کارهای نوپا شود.

برنامه‌ی تسهیل‌گری و رگولاتوری

بسیاری از کسب و کارهای نوپا به دلیل درگیر شدن در مقررات دولتی که البته لازمه‌ی انجام یک کسب و کار سالم است، از رشد باز می‌مانند. مقرراتی همچون مجوزهای قانونی بهداشت، استاندارد، کدهای گوناگون و ... همگی برای انجام یک کسب و کار سالم لازم‌اند ولی به دلیل پیچیدگی ، زمانبر شدن، هزینه‌برشدن، عدم آگاهی کارشناسان مربوطه و ... مانع رشد کسب و کار می‌شوند. هم اکنون وزارت جهاد کشاورزی به عنوان یکی از مهم‌ترین سازمان‌های دارای مقررات پیچیده شناخته شده‌است. مهمترین وظیفه‌ی وزارت در رابطه با تسهیل فعالیت‌های نوپایگان کشاورزی تصویب و اصلاح برخی مقررات، حذف بعضی مجوزها یا تسهیل در برخورداری از آنها، پیگیری معافیت‌های مالیاتی برای نوپایگان، خرید تضمینی از آنها، و موارد بسیار زیاد دیگر که مستلزم تشکیل یک کمیته و تهیه‌ی فهرستی از موارد حقوقی، مقررات و تسهیلات مرتبط است. از سوی دیگر تسهیلات مالی لازم برای تشکیل کسب و کارهای نوپا معمولا به صورت وام های کم بهره بوده‌است. این وام‌ها در بسیاری از موارد مسبب شکست کسب و کارهای نوپا بوده و بیکاران بدهکار تولید کرده‌اند. تشویق بخش خصوصی به شراکت در صندوق‌های اشتراکی که دولت به عنوان ضامن اصلی آن است یکی از راه‌های تزریق پول هوشمند به زیست بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی است.

13)برنامه‌ی پشتیبانی و پایش

این برنامه شامل دو قسمت پشتیبانی به معنای کمک به بخش خصوصی برای راه‌اندازی و استقرار شتابدهنده، برگزاری رویدادها، و پرورش نوپایگان و پایش به معنی راه‌اندازی سامانه‌ای جهت ارزیابی و پایش مداوم زیست بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی است. وزارت جهاد کشاورزی دارای فضاهای بلااستفاده‌ی زیادی در سراسر کشور به صورت زمین‌های زراعی ، باغات، ساختمان‌های اداری، آموزشی، آزمایشگاهی، کارگاهی و ایستگاه‌های تحقیقاتی است که می‌تواند در اختیار کسب و کارهای نوپا قرار گیرد. امروز در کشور ما شرکت‌هایی با عنوان سرمایه‌های خطرپذیر (VC) تاسیس شده و از سال 1392 تجربیات خوبی را از سر گذرانده‌اند. این شرکت‌ها به شکل‌های مختلف می‌توانند هدایت پروژه کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی را در سطح عملیاتی خرد برعهده بگیرند. از سوی دیگر با آنکه تعداد کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی فعلا اندک است؛ اطلاعات درستی از کم و کیف فعالیت‌های آنها در دست نیست. در قسمت پایش سامانه‌ای طراحی می‌شود که وظیفه‌ی اصلی‌اش شناسایی و ارزیابی مداوم موجودیت‌های زیست‌بوم کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی، ارائه‌ی گزارش از میزان رونق یا رکورد آن و برقراری مشوق‌ها برای تداوم رشد آن است.

14) فهرستی از اقدامات و برنامه‌های طراحی شده برای دست یافتن به هدف‌های اصلی پروژه‌ی «راه‌اندازی کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی» به این شرح است:

o   در بخش فرهنگسازی تشکیل وبگاه مرکزی نوپایگان کشاورزی ایران برای آگاهی سازی عمومی و تخصصی در حوزه‌ی کشاورزی؛ راه‌اندازی نخستین رسانه‌ی استارت‌آپی تخصصی کشاورزی ایران؛ استفاده از ظرفیت شبکه‌های مجازی موجود در کشور، شرکت فعال در نمایشگاه‌ها و جشنواره‌ها، و برگزاری جایزه‌ی ملی نوپایگان کشاورزی ایران بخشی از برنامه‌ها است؛

o   در محور آموزش همکاری با «موسسه آموزش و ترویج کشاورزی» و «مرکز نوسازی و تحول اداری» برای تدوین و اجرای برنامه‌های آموزش ضمن خدمت و بهره‌برداران به شکل‌های مجازی و حضوری صورت می‌گیرد. در همین راستا دوره‌های آموزشی در مراکز آموزش جهاد کشاورزی استان‌ها به صورت حضوری و در محل کار همکاران به صورت مجازی انجام می‌شود. برای آموزش بهره‌برداران اقدامات شبکه‌ی ترویج کشاورزی اهمیتی اساسی دارد.

o   در محور تسیهل‌گری تهیه فهرستی از مجوز‌های مورد نیاز کسب و کارهای نوپا و بررسی راه‌هایی برای کوتاه‌ و دیجیتالی سازی آنها؛

o   در محور پشتیبانی مشارکت با بخش خصوصی در راه‌اندازی مراکز نوآوری تخصصی کشاورزی: مرکز نوآوری برنج در پایانه‌ی برنج آمل با همکاری شرکت دیجی کالا که تاکنون دو جلسه هماهنگی برای آن برگزار شد؛

o   در محور پشتیبانی راه‌اندازی مجموعه‌ی کارآفرینی و نوآوری بخش کشاورزی از طریق قرارداد B.O.T. با بخش خصوصی معتبر در استان تهران با همکاری سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران؛

15) انتخاب استان البرز به عنوان پایلوت پروژه «راه‌اندازی کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی» برای پیاده‌سازی مدل مطلوب در مقیاس خرد:

o       فرهنگسازی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های صدا و سیما، خبرگزاری‌ها و شبکه‌های اجتماعی؛

o       اجرای آموزش‌های ضمن خدمت و بهره‌برداران برای همه دست‌اندکاران بخش خصوصی و دولتی در سطح  استان البرز؛

o   برنامه‌ریزی برای برگزاری رویدادهای ایده‌پردازی، تیم سازی و تشکیل استارت‌آپ‌ها در سطح پهنه‌های ترویجی استان البرز با همکاری مدیریت ترویج استان به صورت پایلوت؛

o   تشکیل نخستین صندوق اشتراکی در بخش کشاورزی با حمایت بازرگانان بخش کشاورزی در استان البرز برای حمایت از زیست بوم کسب و کارهای نوپا؛

o   تشکیل کارگروه استانی تسهیل‌گری برای ساده و روشمند کردن مجوزهای مورد نیاز کسب و کارهای نوپا در سطح استان؛

o   طراحی و پیاده‌سازی سامانه‌ی ملی ارزیابی و پایش کسب و کارهای نوپا در بخش کشاورزی و اجرای آزمایشی و محدود آن در سطح استان البرز؛

 
 
فایل PDF منشور پروژه
 
 
تاریخ به روز رسانی:
1397/12/12
تعداد بازدید:
169
وزارت جهاد کشاورزی
کلیه حقوق این سایت متعلق به وزارت جهاد کشاورزی می باشد
Powered by DorsaPortal